Panangrugi

Iti daytoy a lubong, dagiti amin a sosiedad ken kabihasnan ket saan a nabukel babaen laeng iti maysa a banag. No di ket nabukel ken agtultuloy a mabalbaliwan babaen iti nadumaduma a pwersa a mangimpluwensia iti panagpanunot, panagbiag, ken pannakikadua dagiti tattao. Kabilang kadagiti kangrunaan a manghubog iti maysa a sosiedad ti relihiyon, pilosopiya, historikal a pananglagip (historical memory), dagiti institusion a pampolitika, sistema ti ekonomiya, ken edukasion. Saan a nakaisina dagitoy a banag, no di ket agkaykaysa iti panangbukel iti kultura, gobierno, pagilian, pagannurotan, ken dagiti pammati a mangiturong iti panagbiag dagiti tattao.

Iti uneg ti kasaysayan, dagitoy nga institusion ket nangyeg iti naimbag ken dakes a pannakabalbaliw iti lubong. Iti maysa a bangir, nakatulongda iti pannakaipasdek ti talna, hustisia, kinapudno, ken panagdur-as dagiti pagilian. Ngem iti sabali a bangir, idi naaramatda iti saan a husto a wagas, nagbalinda met a gapu ti gubat, pannakaidadanes, pannakailasin ti tao, ken saan a pannakapantay-pantay iti sosiedad. Daytoy ket mangipakita a ti kinasayaat wenno kinadakes ti maysa a kabihasnan ket maibatay iti panagkaykaysa dagitoy amin nga institusion.

Manipud iti pananaw ti Kristiano, amin dagitoy nga aspeto ti panagbiag ket masapul a maawatan babaen iti plano ken pagayatan ti Dios. Isuro ti Biblia a ti Dios ti Namarsua iti tao ken Isu ti paggapuan ti amin a kinapudno, sirib, ken hustisia (Genesis 1:26–28). Gapu dayta, amin nga institusion iti sosiedad ket maawis a mangipaduyakyak iti kinapudno ken kinasanto ti Dios. Nupay kasta, gapu iti pannakatnag ti tao iti basol, naapektaran amin dagiti institusion. Ti resulta ket pannakadadael ti relasyon, kinamanagimbubukodan, kinakurap, ken saan a hustisia. Nupay kasta, mangted ti Naimbag a Damag iti namnama a babaen ken Jesu-Cristo, mabalin a mabaro manen ti tao ken ti intero a sosiedad.

Kas kinuna ni James W. Sire, tunggal tao ket agbibiag babaen [1]iti maysa a worldview wenno panangkita iti lubong. Daytoy a worldview ti mangiturong iti pannakaawatna maipanggep iti Dios, tao, kinapudno, moralidad, ken panggep ti biag. Gapuna, dagiti desision ken aramid ti tao, kasta met dagiti institusion iti sosiedad, ket maimpluwensiaanda iti daytoy a panangkita iti lubong.

Kasta met ti ipaganetget ni Abraham Kuyper, nga isu a nangibaga a ti panagturay ni Cristo ket saan laeng a para iti iglesia, no di ket aglawlaw iti amin a paset ti panagbiag. Ti pamilya, edukasion, gobierno, negosyo, kultura, ken amin a paset ti sosiedad ket adda iti sirok ti panangituray ni Cristo.[2] Daytoy ti mangipakita a saan a maibinglay ti pammati iti inaldaw a panagbiag. Ti pudno a pammati ket masapul a makita iti panagserbi, panangisuro, panagtrabaho, panangituray, ken pannakikadua iti padatayo a tao.

Gapuna, ti papel a daytoy ket mangilawlawag no kasano a agtitinnulong ken agtitinulong ti relihiyon, pilosopiya, historikal a pananglagip, institusion a pampolitika, sistema ti ekonomiya, ken edukasion iti panangbukel ken panangbalbaliw dagiti sosiedad ken kabihasnan. Ilawlawagna met no kasano a dagitoy ket manghubog iti estruktura ti sosiedad, dagiti pateg, dagiti riribuk ken panagbinnusor, ken ti saan a pannakapantay-pantay dagiti tattao manipud iti pananaw ti Biblia ken Kristiano a teolohiya.

Ti Relihiyon Kas Pundasion Dagiti Pateg iti Sosiedad

Manipud pay idi un-unana a panawen, ti relihiyon ket maysa kadagiti kangrunaan a banag a nanghubog kadagiti kabihasnan iti lubong. Babaen iti relihiyon, naawat dagiti tattao no siasino ti Dios, ania ti naimbag ken dakes, ken ania ti panggep ti biag. Nagturong met daytoy iti pannakabukel dagiti pamilya, kultura, paglintegan, ken uray pay iti wagas ti panangituray dagiti pagilian. Adu a linteg ken kaugalian iti lubong ti naibatay kadagiti pammati ken sursuro ti relihiyon.

Kas kinuna ni N. T. Wright, ti Kristiyanismo ket saan laeng a personal a pammati no di ket maysa a biag a mangbalbaliw iti tao ken iti entero a komunidad.[3] Kunana nga iti mensahe ti Pagarian ti Dios, mabaliwan ti relasyon ti tao iti Dios ken iti padana a tao. No ti maysa a tao ket pudno nga agsursuro ken agbiag kas maysa a pasurot ni Cristo, masursurona ti ayat, pannakapakawan, kinapakumbaba, hustisia, ken asi. Dagitoy a pateg ket mangpabileg iti pamilya, iglesia, ken entero a sosiedad, gapu ta isuruda ti panangrespeto iti kinapateg ti tunggal tao.

Ti Biblia ket nalawag a mangisuro a ti tunggal tao ket naparsua a kas iti ladawan ti Dios (Genesis 1:27). Daytoy a doktrina ket mangipakita a ti amin a tao ket addaanda iti agpada a kinapateg ken dignidad uray ania pay ti rasada, pagilianda, kasasaadda iti biag, wenno kinabaknangda. Gapu ta ti tao ket nagbalin a ladawan ti Dios, tunggal maysa ket maikari iti ayat, panangrespeto, ken hustisia. Daytoy met ti maysa kadagiti kangrunaan a rason no apay a dagiti Kristiyano ket maawis a tumulong kadagiti napanglaw, agsao para iti hustisia, ken mangsalaknib kadagiti marigrigatan.

Saan laeng a manghubog ti relihiyon iti personal a biag ti tao, no di ket manghubog met iti moralidad ti entero a sosiedad. Adu a pagilian ti nangaramid kadagiti linteg a maibusor iti panagpapatay, panagtakaw, panagulbod, ken pannakaidadanes gapu ta dagitoy ket maibusor kadagiti prinsipio ti relihiyon. No maipakat dagiti prinsipio ti Biblia iti panagbiag, adda ti pannakaipasdek ti kinapudno, kinapudno iti panagtrabaho, kinamatalek, ken pannakikadua iti padatayo a tao.

Kas kinuna ni John Stott, ti Ebanghelio ket saan laeng a mangisuro iti pannakaisalakan ti maysa a tao, no di ket awisenna met dagiti mamati a mangipakita iti ayatda babaen iti panagserbi iti sosiedad.[4] Ti pudno a pammati ket makita iti panagtignay a mangipablaak iti hustisia, talna, kinamatalek, ken pannakaasi. Daytoy ti mangipakita a ti iglesia ket saan laeng a mangpreparar kadagiti tattao para iti langit, no di ket mangtulong met iti pannakabalbaliw ti lubong babaen iti panagbiag a kas iti pagayat ti Dios.

Nupay kasta, ipakitana met ti kasaysayan a saan a kanayon a naaramat ti relihiyon iti naimbag a wagas. Adda dagiti panawen a naaramat daytoy a mangikalintegan iti gubat, pannakaidadanes, pannakailasin ti tao, ken pannakaabuso iti kapangyarihan. Imbes a mangyeg iti talna, nagbalin a gapu ti pannakabingbingay dagiti tattao. Daytoy ket saan a mangipakita iti pudno a sursuro ni Jesu-Cristo, no di ket mangiparangarang iti epekto ti basol iti puso ti tao.

Manipud iti pananaw ti teolohiya, ti kangrunaan a parikut ket saan a ti relihiyon no di ket ti makabasol a kasasaad ti tao. Kuna ti Roma 3:23, "Ta amin nagbasolda ket nakurangda iti dayag ti Dios." Gapu iti basol, uray dagiti naimbag nga institusion ket mabalin a madadael no dagiti tattao ket ipangpangrunada ti bukodda a pagimbagan ngem ti pagayat ti Dios.

Kas kinuna ni Alister E. McGrath, pinarsua ti Dios ti tao tapno makikadua Kenkuana. Ngem ti basol ket nangdadael iti daytoy a relasyon ken nakaapekto met iti kultura, sosiedad, ken amin nga institusion.[5] Nupay kasta, babaen iti parabur ti Dios ken iti obra ni Jesu-Cristo, adda latta namnama a maipasubli ti tao ken ti sosiedad iti naisayaat a pannakikayamet iti Dios. Ti tunggal Kristiyano ket naayaban a mangipakita iti pannakikappia, hustisia, ayat, ken panagserbi iti padana a tao (2 Corinto 5:18–20).

Iti kamaudiananna, ti relihiyon ket napigsa unay ti impluwensiana iti pananghubog iti sosiedad. No maibatay daytoy iti kinapudno ti Sao ti Dios, agbalin daytoy a pundasion dagiti naimbag a pateg, nalinteg a panagbiag, ken napudno a panagayat iti padatayo a tao. Ngem no maisina iti pagayat ti Dios ken maaramat para iti bukod a pagimbagan, mabalin met a mangyeg iti pannakabingbingay ken saan a hustisia. Isu nga ti pudno a pannakabalbaliw ti sosiedad ket mangrugi iti pannakabalbaliw ti puso ti tao babaen iti Ebanghelio ni Jesu-Cristo.

Ti Pilosopiya Kas Mangiturong iti Panagpanunot ken Panagdur-as ti Sosiedad

Ti pilosopiya ket maysa a napateg a banag iti pananghubog dagiti sosiedad ken kabihasnan gapu ta daytoy ti mangiturong iti panagpanunot ti tao maipanggep iti kinapudno, sirib, moralidad, hustisia, ken panggep ti biag. Manipud pay idi un-unana a panawen, dagiti pilosopo ket naggaget a mangsapul iti sungbat kadagiti naindaklan a saludsod, kas iti: Ania ti pudno? Ania ti naimbag? Kasano a mabiag ti tao iti nalinteg a wagas? Dagitoy a kapanunotan ket nangimpluwensia iti edukasion, kultura, linteg, politika, ken uray iti pannakaawat ti tao iti Dios ken iti bagina.

Kas kinuna ni James W. Sire, tunggal tao ket adda worldview wenno pannakakita iti lubong. Daytoy a worldview ti mangiturong iti panagpanunot, panagdesision, ken panagbiag ti tao. Iti daytoy a pannakakita, maamuan no ania ti pammatina maipanggep iti Dios, kinapudno, moralidad, ken panggep ti biag.[6] Isu a no agduma ti worldview dagiti tattao, agduma met ti pannakaawatda iti hustisia, edukasion, gobierno, ken kultura.

Daytoy ket maipakita iti agduduma a sosiedad iti lubong. Adda dagiti pagilian a mangibatay kadagiti lintegda iti moralidad a naggapu iti relihiyon, bayat a dagiti dadduma ket mangibatay iti panagpili wenno kapanunotan laeng ti tao. Gapu dayta, ti pilosopiya ket saan laeng a pagadal dagiti kapanunotan, no di ket isu ti maysa a kangrunaan a pwersa a manghubog iti entero a sosiedad.

Manipud iti pananaw ti Kristiyano, napateg ti panangusar iti panunot ken rason. Ti Dios mismo ti nangted iti tao iti isip tapno maawatanna ti kinapudno ken ti lubong a pinarsua ti Dios. Ngem isuro ti Biblia a ti pudno a sirib ket mangrugi iti panagbuteng iti Apo (Proverbio 9:10). Kayatna a saoen a nupay napateg ti panagpanunot ti tao, saan a naan-anay no maisina iti pannakaammo iti Dios. Ti tao ket mabalin nga agkamali gapu ta naapektaran ti isipna iti basol. Isu nga ti Sao ti Dios ti kangrunaan a pagbatayan iti pannakasurot iti kinapudno.

Kas kinuna ni Alister E. McGrath, ti pammati ken panagrason ket saan nga agkabusor. No di ket mabalinda nga agtinnulong iti panangsapul iti kinapudno.[7] Kunana a ti Dios ket nangted iti tao iti isip tapno maadalna ti lubong, ngem gapu iti pannakatnag iti basol, masapul a maiturong ti panunot babaen iti pannakaiparangarang ti Dios iti SaoNa.

Daytoy a kapanunotan ket maitunos iti sursuro ti Biblia. Isuro ni Apostol Pablo iti Roma 12:2 a dagiti mamati ket masapul a "mabaro babaen iti pannakapabaro ti panunotda." Daytoy ket mangipakita a ti pudno a pannakabalbaliw ket saan laeng a panagbalbaliw iti aramid, no di ket panagbalbaliw iti panagpanunot babaen iti kinapudno ti Dios.

Dakkel met ti naitulong ti pilosopiya iti pannakadur-as dagiti kabihasnan. Adu a kapanunotan maipanggep iti karbengan ti tao, demokrasia, hustisia, ken pannakaawat iti dignidad ti tao ket naggapu iti pilosopikal a panagadal. Dagitoy a kapanunotan ket nagbalin a pundasion dagiti adu a linteg ken sistema ti edukasion iti lubong. Iti kasta, nakatulong ti pilosopiya iti pannakabangon dagiti sosiedad a mangrespeto iti kinapateg ti tunggal tao.

Nupay kasta, saan amin a pilosopiya ket maitunos iti Biblia. Adda dagiti pilosopiya a mangisuro a ti tao laeng ti paggapuan ti kinapudno ken moralidad. Ti dadduma ket mangibaga a awan iti agnanayon a kinapudno ken tunggal tao ket adda bukodna a "kinapudno." Daytoy ti mangiturong iti relativismo, nga isu ti kapanunotan a ti husto ken dakes ket agdepende laeng iti panangpili ti tao.

Gapu daytoy, nagballaag ni Apostol Pablo iti Colosas 2:8:

"Agannad kayo ta awan koma ti mangallilaw kadakayo babaen iti pilosopiya ken awan serserbina a panangallilaw a naibatay iti tradision dagiti tattao ken kadagiti principio ti lubong, ket saan a naibatay ken Cristo."

Saan a kayat a saoen ni Pablo a dakes amin a pilosopiya. Ti ballaagna ket maibusor kadagiti pilosopiya a sumupadi iti kinapudno ni Cristo. Ti pilosopiya ket napateg no makatulong iti pannakaawat iti kinapudno ti Dios, ngem masapul a masukimat daytoy babaen iti Sao ti Dios.

Manipud iti teolohikal a pananaw, ti pilosopiya ket napateg no isu ket agserbi iti pannakaammo iti Dios ken iti panangipaduyakyak iti kinapudno. Dagiti naindaklan a Kristiyano a manursuro iti kasaysayan, kas ken Agustin ken Thomas Aquinas, impakitada a ti panunot ken pammati ket mabalin nga agtinnulong. Ngem impaganetgetda met a ti Biblia ti kangrunaan a pagbatayan ti kinapudno.

Iti kamaudiananna, ti pilosopiya ket adda dakkel nga impluwensiana iti pananghubog iti panagpanunot ti tao, iti kultura, ken iti entero a sosiedad. Daytoy ti mangiturong iti pannakaawat iti kinapudno, moralidad, edukasion, ken gobierno. Ngem kas dagiti Kristiyano, patpatien tayo a ti kangatuan a pagtaengan ti kinapudno ket saan a ti sirib ti tao no di ket ti Sao ti Dios. Gapuna, amin a pilosopiya ket masapul a sukimaten iti lawag ti Biblia tapno masigurado a mangiturong iti kinapudno ken saan iti pannakaallilaw.

Ti Historikal a Pananglagip Kas Pundasion ti Pakakitaan ken Panangisuro iti Masakbayan

Ti historikal a pananglagip (historical memory) ket isu ti pananglagip ken pannakaawat dagiti tattao kadagiti napasamak iti napalabas. Saan laeng a daytoy ket pananglagip kadagiti petsa, lugar, wenno tattao iti kasaysayan, no di ket panangawat no kasano a dagitoy a pasamak ket nanghubog iti pakakitaan, kultura, pammati, ken pateg ti maysa a pagilian wenno komunidad. Babaen iti historikal a pananglagip, maamuan dagiti tattao ti nagtaudanda, dagiti leksion iti napalabas, ken dagiti banag a makatulong iti panangaramid kadagiti nasayaat a desision iti agdama ken masakbayan.

Kas kinuna ni N. T. Wright, ti Kristiyanismo ket nakabatay iti pudno a kasaysayan. Ti pammati dagiti Kristiyano ket saan a naibatay iti alamat wenno istoria laeng, no di ket iti napaypayso a panangtartrabaho ti Dios iti kasaysayan ti sangkataoan. Ti pannakayanak, biag, ipapatay, ken panagungar ni Jesu-Cristo ket dagiti napaypayso a paspasamak iti kasaysayan a nangited iti namnama ken pannakaisalakan iti lubong.[8] Gapu dayta, ti pananglagip kadagiti inaramid ti Dios iti napalabas ket mangpabileg iti pammati dagiti mamati iti agdama.

Makita daytoy iti adu a paset ti Biblia. Iti Deuteronomio 6:20–25, imbilin ti Dios kadagiti Israelita a laglagipen ken isuroda kadagiti annakda no kasano nga inwayawayana ida manipud Egipto. Ti panggep ket saan laeng a laglagipen ti kasaysayan, no di ket tapno agtalinaedda a matalek iti Dios. Ti sumaruno a henerasion ket masapul nga ammoanna dagiti inaramid ti Apo tapno agtalinaedda iti pammati.

Iti Baro a Tulag, nagbalin met a napateg ti pananglagip. Idi nangaramid ni Jesus iti naudi a pangrabii kadua dagiti disipulona, kinunana:

"Aramidenyo daytoy a kas pannakalagip kaniak." (Lucas 22:19)

Daytoy ket mangipakita a ti pananglagip iti sakripisio ni Cristo ket maysa a napateg a paset ti panagdayaw ken pammati dagiti Kristiyano. Ti pananglagip ket saan laeng a panangala iti napalabas, no di ket panangipatalged a ti Dios ket agtultuloy nga agtrabaho iti biag dagiti tattao.

Saan laeng a relihiyon ti maimpluwensiaan ti historikal a pananglagip. Dakkel met ti epektona iti kultura, pakakitaan ti pagilian, ken dagiti pateg ti sosiedad. Dagiti gubat, rebolusion, pannakawayawaya, ken dadduma pay a napateg a pasamak ket manghubog iti pannakaawat dagiti tattao iti bagbagida ken iti pagilianda. Babaen kadagitoy a leksion iti kasaysayan, maamuan ti maysa a henerasion dagiti banag a masapul nga aramiden wenno liklikan.

Kas kinuna ni John Stott, ti panagadal iti kasaysayan ket mangipakita kadatayo iti dua a kinapudno. Umuna, makita tayo no kasano a ti basol ket nangdadael iti tao ken iti sosiedad. Maikadua, makita tayo met no kasano a ti Dios ket agtultuloy a mangiturong iti plano ti pannakaisalakan iti entero a kasaysayan.[9] Daytoy ket mangted iti namnama ta uray no adu dagiti riribuk ken saan a hustisia iti lubong, ti Dios ket adda latta iti panangiturong iti amin a banag segun iti pagayatna.

Napateg met ti historikal a pananglagip iti pananghubog dagiti institusion a pampolitika ken edukasion. Babaen iti panangisuro iti kasaysayan, maawatan dagiti agtutubo no kasano a nabukel ti pagilianda ken ania dagiti leksion a maala manipud iti napalabas. Dagiti pamahalaan ket mangipatakder kadagiti monumento, museo, ken paglaglagipan tapno mapagtalinaed ti pakakitaan ken panagkaykaysa ti pagilian.

Ngem, mabalin met a mausar iti saan a husto a wagas ti historikal a pananglagip. Adda dagiti panawen a ti kasaysayan ket balbaliwanda wenno ilemmengda tapno masalakniban dagiti bukodda nga interes. No kasta ti maaramid, saan a maawat dagiti tattao ti pudno a leksion ti kasaysayan. Mabalin pay a daytoy ket mangiturong iti panagbinnusor, pannakailasin ti tao, ken pannakabingbingay iti sosiedad.

Manipud iti pananaw ti Kristiyanong teolohiya, ti kasaysayan ket adda iti sirok ti panangituray ti Dios. Manipud iti panamarsua, pannakatnag ti tao iti basol, pannakaayab ni Abraham, pannakaipasngay ni Cristo, agingga iti panagsubli ni Jesus, makita a ti Dios ket agtrabaho iti entero a kasaysayan tapno maipatungpal ti planoNa iti pannakasubbot ti tao. Daytoy ti mangipakita a ti kasaysayan ket adda direksionna ken adda panggepna iti plano ti Dios.

Kas kinuna ni Alister E. McGrath, ti kasaysayan ti pannakaisalakan (salvation history) ket mangipakita a ti Dios ket saan laeng a nagtrabaho idi napalabas, no di ket agtultuloy nga agtrabaho iti agdama ken iti masakbayan.[10] Daytoy a kinapudno ket mangted iti talged ken namnama kadagiti mamati a ti Dios ket matalek iti amin a panawen.

Iti kamaudiananna, ti historikal a pananglagip ket maysa a napateg a paset iti pananghubog iti sosiedad ken kabihasnan. Babaen iti pananglagip kadagiti leksion ti napalabas, masursuroan dagiti tattao no kasano ti panagbiag iti kinapudno, hustisia, ken kinamatalek. Kas dagiti Kristiyano, saan laeng a laglagipen tayo dagiti napasamak iti kasaysayan, no di ket laglagipen tayo ti kinamatalek ti Dios iti tunggal henerasion. Daytoy ti mangted kadatayo iti namnama a ti isu met laeng a Dios a nagtrabaho idi napalabas ket isu met laeng ti agtrabaho iti agdama ken iti umay.

Dagiti Institusion a Pampolitika Kas Mangsalaknib iti Kaurnosan ken Hustisia

Dagiti institusion a pampolitika ket isu dagiti organisasion a mangituray ken mangsalaknib iti kaurnosan iti maysa a pagilian. Kabilang kadagitoy ti pamahalaan, korte, polis, ken dadduma pay nga ahensiya a mangaramid ken mangipatumpal kadagiti linteg. Babaen kadagitoy nga institusion, mapagtalinaed ti talna, maprotektaran dagiti karbengan dagiti umili, ken maipaay ti hustisia iti amin. Isu a ti kalidad ti panangituray ket dakkel ti impluwensiana iti panagdur-as wenno pannakaburak ti maysa a sosiedad.

Kas kinuna ni Abraham Kuyper, ti gobierno ket maysa kadagiti institusion a naipasdek babaen iti Dios tapno mangsalaknib iti kaurnosan ken hustisia iti lubong.[11] Isu ket nangisuro iti prinsipio ti sphere sovereignty, a mangibaga a ti pamilya, iglesia, pagadalan, negosyo, ken gobierno ket adda bukodda a responsibilidad nga inted ti Dios. Saan a masapul nga agturay ti maysa nga institusion iti sabali, no di ket agtrabahoda nga agkaykaysa iti sirok ti panangituray ti Dios.

Ti Biblia ket mangsuporta iti daytoy a kapanunotan. Iti Roma 13:1–4, kinuna ni Apostol Pablo a dagiti agtuturay ket naituding manipud iti Dios tapno mangsalaknib iti naimbag ken mangparusa iti dakes. Kasta met iti 1 Pedro 2:13–17, a naibilin kadagiti mamati a mangipakita iti panangrespeto kadagiti awtoridad. Ngem saan a kayat a saoen daytoy a masapul a tungpalen ti tao amin nga bilin ti gobierno. No ti linteg ti tao ket sumupadi iti Sao ti Dios, ti Kristiyano ket masapul a sumurot iti Dios ngem iti tao (Aramid 5:29).

Makita iti kasaysayan a no dagiti agtuturay ket matalek, nalinteg, ken agserbi iti umili, rumang-ay ti maysa a pagilian. Ngem no adda kinakurap, pannakaabuso iti pannakabalin, ken kinamanagimbubukodan, agtultuloy ti kinapanglaw, saan a hustisia, ken riribuk iti sosiedad.

Kas kinuna ni John Stott, ti iglesia ken dagiti Kristiyano ket saan a masapul nga agtalinaed a naulimek no adda saan a hustisia iti sosiedad.[12] Awisennatayo ti Dios a mangipablaak iti kinapudno, hustisia, ken pannakaasi iti amin a paset ti panagbiag. Daytoy ket mangipakita a ti pammati ket masapul a makita iti panagserbi iti komunidad ken saan laeng iti uneg ti iglesia.

Manipud iti teolohikal a pananaw, ti pudno a lider ket saan a mangsapul iti pannakaitan-ok ti bagina, no di ket iti panagserbi iti sabali. Kinuna ni Jesus iti Marcos 10:42–45 a ti kangatuan a lider ket isu ti nakaandam nga agserbi. Gapuna, ti naimbag a gobierno ket mangituray babaen iti kinapakumbaba, kinamatalek, ken panangaywan kadagiti tattao.

Ti Sistema ti Ekonomiya Kas Mangiturong iti Panagdur-as ken Hustisia iti Sosiedad

Ti sistema ti ekonomiya ket isu ti wagas ti panangaramid, panangibingay, ken panangusar dagiti kinabaknang ken rekursos iti maysa a pagilian. Daytoy ti mangimpluwensia iti trabaho, negosyo, panagbiag dagiti pamilya, ken panagdur-as ti entero a sosiedad. No nasayaat ti sistema ti ekonomiya, ad-adu dagiti gundaway para iti panagdur-as. Ngem no saan a nalinteg, agtultuloy ti kinapanglaw ken saan a pannakapantay-pantay.

Kas kinuna ni John Stott, saan a kontra ti Biblia iti kinabaknang. Ngem maibusor daytoy iti kinagum, pannakaabuso, ken panangusar iti kinabaknang tapno maidadanes ti padatayo a tao.[13] Ti kinabaknang ket sagut ti Dios a masapul nga aramaten iti pannakabendisionan dagiti sabsabali ken saan laeng para iti bukod a pagimbagan.

Makita daytoy iti Genesis 1:28, a ti tao ket naituding a mangaywan iti parsua ti Dios. Kayatna a saoen a dagiti rekursos iti lubong ket saan a kukuatayo, no di ket intalek ti Dios kadatayo. Gapuna, dagiti Kristiyano ket naayaban nga agbalin a nasayaat a mangaywan (stewards) kadagiti bendision ti Dios.

Makita met iti Levitico 19:9–10 ken Levitico 25 nga adda bilbilin ti Dios a mangtulong kadagiti napanglaw ken mangsalaknib iti hustisia iti ekonomiya. Iti Baro a Tulag, dagiti umuna a Kristiyano ket nagbibingay kadagiti kukuada tapno awan ti makurkurang iti komunidadda (Aramid 2:44–47).

Kas kinuna ni N. T. Wright, ti Pagarian ti Dios ket mangbalbaliw iti panangkita ti tao iti kinabaknang ken panagserbi.[14] Ti Kristiyano ket saan laeng a mangsapul iti bukodna a panagdur-as, no di ket mangsapul met iti pagimbagan dagiti sabsabali.

Manipud iti pananaw ti Biblia, ti pudno a panagdur-as ket saan a masukat iti adu a kuarta, no di ket iti pannakaadda ti hustisia, pannakaasi, ken kinamanagayat iti komunidad.

Ti Edukasion Kas Manghubog iti Masakbayan ti Sosiedad

Ti edukasion ket maysa kadagiti kapipintasan a sagut ti Dios iti tao. Babaen iti edukasion, maipasa dagiti pannakaammo, sirib, kultura, ken pateg manipud iti maysa a henerasion iti sumaruno. Saan laeng a mangisagana iti tao para iti trabaho, no di ket manghubog iti isip, karakter, ken pannakaawatna iti lubong.

Kas kinuna ni James W. Sire, tunggal sistema ti edukasion ket naibatay iti maysa a worldview.[15] Daytoy ti mangiturong iti maisursuro kadagiti estudyante maipanggep iti Dios, tao, moralidad, ken kinapudno. Gapuna, awan ti edukasion a naan-anay a neutral. Tunggal pagadalan ket adda pammatina a mangimpluwensia iti panangisurona.

Manipud iti Kristiyano a pananaw, ti edukasion ket saan laeng a pannakaammo no di ket pannakahubog iti karakter. Iti Deuteronomio 6:6–9, imbilin ti Dios a dagiti nagannak ket isuroda ti Sao ti Dios kadagiti annakda. Kasta met iti Proverbio 1:7, a kunana:

"Ti panagbuteng iti Apo isu ti punganay ti pannakaammo."

Kayatna a saoen a ti pudno a sirib ket mangrugi iti pannakaammo iti Dios.

Ti edukasion ket mangtulong iti panagdur-as ti pagilian babaen iti panangisagana kadagiti mangisuro, doktor, abogado, pastor, negosyante, ken lider iti masakbayan. No adda kalidad ti edukasion, ad-adu dagiti gundaway iti trabaho ken pannakarang-ay ti biag.

Kas kinuna ni Alister E. McGrath, ti Kristiyano nga edukasion ket pagsasarak ti pammati ken pannakaammo.[16] Saan a masapul nga agsina ti siyensia, pilosopiya, ken teolohiya, ta amin a kinapudno ket aggapu iti Dios.

Iti kamaudiananna, ti edukasion ket maysa a napigsa nga instrumento iti panangbalbaliw ti tao ken sosiedad. No daytoy ket maibatay iti Biblia ken iti kinapudno ti Dios, mangparnuay daytoy kadagiti tattao a nasirib, matalek, ken adda panagbutengda iti Apo.

Ti Panagkaykaysa ti Relihiyon, Pilosopiya, Historikal a Pananglagip, Dagiti Institusion a Pampolitika, Sistema ti Ekonomiya, ken Edukasion iti Pananghubog iti Sosiedad ken Kabihasnan

Saan a mabalin nga maawatan ti pannakadur-as wenno pannakabalbaliw ti maysa a sosiedad no maysa laeng nga aspeto ti pagbatayan. Ti relihiyon, pilosopiya, historikal a pananglagip, institusion a pampolitika, sistema ti ekonomiya, ken edukasion ket agtitinnulong ken agtitinulong iti pananghubog iti panagbiag dagiti tattao ken iti kabuuan a kabihasnan. No adda pannakabalbaliw iti maysa kadagitoy, maapektaran met dagiti dadduma. Daytoy ti mangipakita a ti pannakabangon wenno pannakapukaw ti maysa a pagilian ket bunga ti panagkaykaysa dagitoy amin nga institusion.

Ti relihiyon ti manghubog iti moralidad ken pateg dagiti tattao. Manipud kadagitoy a pateg, mabukel ti pilosopiya wenno pannakaawat ti tao iti kinapudno, hustisia, ken panggep ti biag. Ti pilosopiya met ti mangiturong iti edukasion, ta ti maisuro kadagiti estudyante ket naibatay iti pammati ti sosiedad maipanggep iti kinapudno. Babaen iti edukasion, maisagana dagiti sumaruno a henerasion nga agbalin a mannursuro, lider, abogado, doktor, pastor, negosyante, ken opisial ti gobierno. Gapuna, ti edukasion ket adda dakkel nga impluwensiana iti politika, ekonomiya, ken masakbayan ti maysa a pagilian.

Napateg met ti historikal a pananglagip. Dagiti napasamak iti napalabas ket manghubog iti pakakitaan ti pagilian ken mangisuro kadagiti tattao kadagiti leksion a makatulong iti panagaramid kadagiti nalinteg a desision iti agdama. No laglagipen ken suroten dagiti naimbag a leksion iti kasaysayan, mabalin a mapabileg ti panagkaykaysa ken hustisia. Ngem no baluktoten wenno mausar ti kasaysayan para iti bukod a pagimbagan, mabalin daytoy a mangiturong iti panaglalaban, pannakailasin ti tao, ken pannakabingbingay ti sosiedad.

Dagiti institusion a pampolitika ket mangaramid ken mangipatumpal kadagiti linteg a mangapektar iti edukasion, ekonomiya, ken uray iti wayawaya ti relihiyon. No ti gobierno ket nalinteg ken matalek, rumang-ay ti pagilian ken adda talna. Ngem no adda kinakurap, pannakaabuso iti pannakabalin, ken saan a hustisia, agtultuloy ti kinapanglaw, riribuk, ken pannakadadael dagiti institusion.

Ti sistema ti ekonomiya ket adda met dakkel nga impluwensiana iti panagbiag dagiti tattao. No nalinteg ti panangibingay kadagiti gundaway ken rekursos, ad-adu dagiti tattao ti makaala iti edukasion, trabaho, ken nasayaat a biag. Ngem no adda kinagum ken pannakaabuso iti kinabaknang, lumawa ti pagdumaan dagiti nabaknang ken napanglaw. Daytoy ket maysa kadagiti kangrunaan a gapu dagiti panagriribuk, kinapanglaw, ken saan a pannakapantay-pantay iti sosiedad.

Manipud kadagitoy amin, nalawag a ti edukasion ti kasla tulay a mangikonekta kadagiti amin nga institusion. Babaen iti edukasion, maipasa dagiti pammati ti relihiyon, dagiti kapanunotan ti pilosopiya, dagiti leksion ti kasaysayan, dagiti prinsipio ti politika, ken dagiti pannakaammo iti ekonomiya. Isu a no nasayaat ti edukasion, napabileg met dagiti dadduma nga institusion iti sosiedad.

Kas kinuna ni Abraham Kuyper, awan ti aniaman a paset ti panagbiag a saan a sakupen ni Cristo. Ti pamilya, iglesia, gobierno, pagadalan, negosyo, ken amin nga institusion ket adda bukodda a trabaho, ngem amin ida ket masapul nga agserbi iti pannakaitan-ok ti Dios ken iti pagimbagan ti tao. Daytoy ti mangipakita a ti entero a panagbiag ket masapul a maiturong iti pagayat ti Dios.

Ti Epekto iti Estruktura ti Sosiedad, Dagiti Pateg, Dagiti Panagbinnusor, ken Saan a Pannakapantay-pantay

Ti panagkaykaysa dagitoy nga innem a banag ket adda dakkel nga impluwensiana iti estruktura ti sosiedad. Ti estruktura ti sosiedad ket isu ti pannakaurnos dagiti pamilya, iglesia, pagadalan, gobierno, negosyo, ken dadduma pay nga institusion. No dagitoy ket naibatay iti kinapudno, hustisia, ken panangrespeto iti kinapateg ti tao, mapagtalinaed ti talna ken panagkaykaysa.

Manghubog met dagitoy iti dagiti pateg (values) ti maysa a komunidad. Dagiti pateg a kas iti ayat, kinamatalek, panagrespeto, kinapakumbaba, ken panagserbi ket maisuro babaen iti pamilya, iglesia, pagadalan, ken komunidad. Manipud iti Kristiyano a pananaw, dagitoy a pateg ket naibatay iti karakter ti Dios ken iti sursuro ti Biblia.

Ngem no ti basol ket mangituray kadagiti institusion, agtaud dagiti panagbinnusor (conflicts) ken saan a pannakapantay-pantay (inequalities). Ti saan a husto a panangusar iti relihiyon ket mangiturong iti pannakailasin ti tao. Ti saan a husto a pilosopiya ket mangiturong iti pannakailaksid iti kinapudno. Ti kinakurap iti gobierno ket mangdadael iti hustisia. Ti kinagum iti ekonomiya ket mangpaadayo iti pagdumaan dagiti nabaknang ken napanglaw. Ken no saan a patas ti edukasion, adu dagiti tattao ti maikkat iti gundaway a rumang-ay.

Kas kinuna ni John Stott, ti Ebanghelio ket adda pannakabalinna a mangbalbaliw saan laeng iti puso ti tao no di ket uray iti entero a sosiedad. Daytoy ti rason no apay a dagiti Kristiyano ket naayaban nga agbalin nga asin ken lawag ti lubong (Mateo 5:13–16). Ti pannakabalbaliw ti sosiedad ket mangrugi iti pannakabalbaliw ti puso ti tao babaen ken Cristo.

Teolohikal a Konklusyon

Iti daytoy a lubong, ti relihiyon, pilosopiya, historikal a pananglagip, institusion a pampolitika, sistema ti ekonomiya, ken edukasion ket agtitinnulong iti pananghubog ken panangbalbaliw dagiti sosiedad ken kabihasnan. Dagitoy ket mangapektar iti estruktura ti sosiedad, dagiti pateg, dagiti panagbinnusor, ken saan a pannakapantay-pantay dagiti tattao. No mausar dagitoy a naibatay iti kinapudno ken pagayat ti Dios, mangyegda iti hustisia, talna, panagdur-as, ken panagkaykaysa. Ngem no maiturayanda iti basol, mangyegda iti kinakurap, pannakaidadanes, panagbinnusor, ken pannakadadael ti sosiedad.

Manipud iti Kristiyano a teolohiya, ti kangrunaan a problema ti tao ket ti basol. Gapuna, awan ti aniaman nga institusion a makaited iti naan-anay ken agnanayon a pannakabalbaliw no awan ni Cristo. Nupay napateg ti gobierno, ekonomiya, edukasion, kultura, ken relihiyon, ti pudno a pannakabaro ket mangrugi iti puso ti tao babaen iti parabur ti Dios.

Babaen ken Jesu-Cristo, ti tao ket saan laeng a mapakawan iti basolna, no di ket maayaban met nga agbalin a instrumento ti Dios iti panangbalbaliw ti lubong. Kas asin ken lawag ti lubong, dagiti Kristiyano ket masapul nga ipakitada ti ayat, kinapudno, hustisia, pannakaasi, ken panagserbi iti amin a paset ti panagbiag. Iti kasta, ti relihiyon, pilosopiya, kasaysayan, politika, ekonomiya, ken edukasion ket mabalin nga agtinnulong iti panangbangon iti maysa a sosiedad a mangdaydayaw iti Dios ken mangipaay iti pagimbagan iti amin a tattao.

________________________

Bibliograpiya

Kuyper, Abraham. Lectures on Calvinism. Grand Rapids, MI: Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 1931.

McGrath, Alister E. Christian Theology: An Introduction. 7th ed. Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2025.

Sire, James W. The Universe Next Door: A Basic Worldview Catalog. 6th ed. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2020.

Stott, John. Issues Facing Christians Today. 4th ed. Grand Rapids, MI: Zondervan, 2006.

Wright, N. T. Simply Christian: Why Christianity Makes Sense. New York: HarperOne, 2006.